Những chiếc kim tiêm vẫn đang chờ xuất hiện...

Family & Child Psychology
25 thg 4
5 phút đọc

Sáng nay, bạn thư ký gửi cho mình một tin nhắn, trong đó là đường dẫn tới bài viết về một sự việc vừa phẫn uất, vừa đau lòng, lại thêm phần bất lực diễn ra mấy ngày trước: Một cô giáo yêu cầu học sinh tự đâm kim tiêm vào tay - như một hình thức được bao biện là "kỷ luật".

Từ bao nhiêu năm nay, dù bị gọi là "cực đoan" một cách vô căn cứ bởi nhiều người - kể cả một số người có danh xưng "chuyên gia" - nhưng dưới vai trò và trách nhiệm của một nhà chuyên môn, mình vẫn tiếp tục cực lực phản đối việc sử dụng trừng phạt khắc nghiệt (harsh punishment) đối với trẻ em. Mình phản đối vì ba lý do chính: (i) các vấn đề đạo đức, (ii) sự kém hiệu quả của nó trong việc thay đổi hành vi, và (iii) tính dễ chuyển hóa thành bạo lực.

Lý do tại sao thì các bạn có thể đọc ngay trong bài viết này. Mình đã từng viết, viết rất nhiều, nói cũng rất nhiều, nhưng dường như vấn đề này chưa bao giờ kết thúc. Bởi lẽ, thứ nó mang trong mình là cả một hệ thống cần thay đổi: từ những niềm tin bám sâu trong đào tạo sư phạm, những thực hành văn hóa nuôi dạy trẻ, các diễn ngôn xã hội về trẻ em, cho đến cả sự dấn thân chưa hiệu quả của tầng lớp chuyên gia trong việc lên tiếng bảo vệ quyền lợi của những nhóm yếu thế.

Nhiều người trong chúng ta hay tin rằng bạo lực hay cái ác phải là một thứ gì đó rất to lớn, choáng ngợp hoặc bất ngờ. Nhưng KHÔNG, điều nguy hiểm nhất của cái ác là nó hiện diện và diễn tiến từ những điều nhỏ nhặt hàng ngày, được chấp nhận (hoặc khỏa lấp) như một thứ ngẫu nhiên hoặc tất yếu. Nhiều người lớn - bao gồm cả các nhà giáo dục, cha mẹ, hàng xóm, và thậm chí cả các nhà tâm lý học - vẫn chậc lưỡi tin rằng "đánh trẻ là tốt cho chúng". Ngay khoảnh khắc thực hành này được coi là hợp lý, mầm mống của bạo lực và cái ác đã được hình thành. Trong môi trường học đường, việc trừng phạt khắc nghiệt học sinh một cách liên tục và công khai không đơn giản là sự yếu kém của một hệ thống; nó chính là bằng chứng cho việc cái ác đã được dung dưỡng.

Mình biết phần mở đầu này có thể quá sắc sảo với một số bạn đọc. Có người sẽ nghĩ mình đang viết trong lúc tức giận - thì đúng là như vậy. Mình tức giận bởi những điều không thể tưởng tượng nổi vẫn tiếp tục diễn ra và được "bọc đường" bởi diễn ngôn về "lòng thương" hay "tốt cho trẻ". Nếu chúng ta luôn chọn con đường "tặc lưỡi cho qua", chúng ta đừng bất ngờ khi một cái ác khổng lồ hiển lộ sau này.

Chia sẻ chuyên môn về hình phạt khắc nghiệt với trẻ em

Dưới vai trò là một nhà tâm lý học trẻ em, mình khẳng định: Việc sử dụng đòn roi không mang lại hiệu quả lâu dài, gây hại cho sự phát triển khỏe mạnh của trẻ và vi phạm nghiêm trọng các nguyên tắc đạo đức.

Bằng chứng khoa học: Một nghiên cứu siêu phân tích (meta-analysis) tổng hợp từ 971 nghiên cứu trên khắp thế giới cho thấy: việc nuôi dạy khắc nghiệt tương quan thuận chiều với cả các triệu chứng nội hóa (Internalizing) và ngoại hóa (Externalizing) của trẻ em ở hầu hết các châu lục (Pinquart, 2021).
Thực trạng tại Việt Nam: Nghiên cứu của UNICEF trên hơn 10.000 trẻ em tại 4 quốc gia (trong đó có Việt Nam) chỉ ra rằng, trẻ bị trừng phạt thân thể tại trường học thường có:
- Điểm số môn Toán thấp hơn (ở cả mốc 8 và 12 tuổi).
- Năng lực chủ động (agency) và lòng tự trọng (self-esteem) thấp hơn.

Tại sao trừng phạt khắc nghiệt vẫn "hấp dẫn" người lớn?

Hình ảnh về đứa trẻ: Trong nhiều hệ tư tưởng truyền thống, trẻ em không được nhìn như một chủ thể trọn vẹn (being), mà chỉ là một thực thể đang hình thành (becoming) chưa hoàn chỉnh, cần được uốn nắn. Khi trẻ bị xem như một "vật thể", việc áp đặt và cưỡng chế trở nên dễ được hợp lý hóa.
Niềm tin văn hóa lỗi thời: Những câu tục ngữ như "thương cho roi cho vọt" đã ăn sâu vào tiềm thức. Trong bối cảnh hiện đại, chúng ta cần hiểu câu này theo nghĩa bóng (sự nghiêm khắc, nhất quán) thay vì nghĩa đen để biện minh cho việc gây đau đớn.
Cơ chế "say đòn" (Phân tích hành vi): Trừng phạt khắc nghiệt thường mang lại kết quả tức thì - đứa trẻ sợ hãi và dừng hành vi ngay lúc đó. Điều này vô tình củng cố cảm giác "có quyền lực" cho người lớn. Theo thời gian, khi trẻ dần "lờn đòn", người lớn buộc phải tăng cường độ đau đớn để đạt kết quả cũ, khiến ranh giới giữa kỷ luật và bạo hành bị xóa sạch.

Tính nguy hiểm trong bối cảnh học đường

Nhà trường là một hệ thống mở rộng, nơi sự hiện diện của bạo lực mang tính tàn phá khủng khiếp hơn vì:

Phá vỡ ranh giới đạo đức/pháp lý: Giáo viên không có quyền gây đau đớn lên thân thể học sinh. Khi ranh giới này bị "bật đèn xanh", nó hợp thức hóa cả bạo lực thể chất lẫn tổn thương tâm lý (làm nhục, đe dọa).
Tính lây lan: Bạo lực dễ trở thành chuẩn mực ngầm giữa các giáo viên và khiến học sinh học cách giải quyết vấn đề bằng quyền lực và sự đau đớn với bạn bè.
Sự ngụy tạo khái niệm: Những cụm từ như "đánh đòn trong tỉnh thức" là sự đánh tráo khái niệm nguy hiểm. Không có tiêu chí khách quan nào để xác định sự "tỉnh thức" khi đòn roi được sử dụng như một công cụ giáo dục.

Lời kết: Những lập luận biện minh cho bạo lực thường không xuất phát từ lợi ích của trẻ, mà chủ yếu để bảo vệ những niềm tin lỗi thời và duy trì cảm giác kiểm soát của người lớn trong những khoảnh khắc họ cảm thấy bất lực. Mong rằng một ngày nào đó, chúng ta sẽ thực sự học được cách giáo dục bằng sự thấu hiểu thay vì sự sợ hãi.

------------------